Mela Muter

Mela Muter, właśc. Maria Melania Mutermilch z domu Klingsland to polska malarka żydowskiego pochodzenia, przedstawicielka modernizmu oraz członkini międzynarodowego środowiska artystycznego École de Paris. Pomimo że przez większość życia była związana z Francją, a w 1927 przyjęła francuskie obywatelstwo, to do samego końca przywiązywała wagę do swojej polskiej tożsamości.

Urodziła się 26 kwietnia 1876 roku w Warszawie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej jako dziecko Zuzanny z Feigenblattów oraz Fabiana Klingslanda – zamożnego kupca i właściciela domu handlowo-spedycyjnego przy ulicy Marszałkowskiej 129 w Warszawie. Miała starszego brata Juliana, który zginął tragicznie w wieku szesnastu lat i młodsze rodzeństwo: Gustawę, Cecylię i Zygmunta, późniejszego cenionego krytyka sztuki, publicystę i dyplomatę, zmarłego w 1951 roku w USA.

Warszawski dom Klingslandów uchodził za miejsce otwarte i przyjazne. Ojciec artystki często wspierał materialnie, a także gościł u siebie młodych polskich literatów: Władysława Reymonta, Jana Kasprowicza czy Leopolda Staffa. Klingslandowie pomagali też ubogim sąsiadom. Choć przynależeli do wyznania mojżeszowego, to wychowywali dzieci w otwartości na polską kulturę i tradycję, rozwijając przy okazji ich talenty.

W 1892 roku Mela zdała maturę w Warszawie, następnie do 1899 pobierała prywatne lekcje rysunku oraz gry na fortepianie u profesora J. Kleczyńskiego. Przez kilka miesięcy uczęszczała także do Szkoły Rysunku i Malarstwa dla Kobiet w Warszawie prowadzonej przez Miłosza Kotarbińskiego.

17 maja 1899 roku w synagodze na Tłomackiem poślubiła Michała Mutermilcha – pisarza, krytyka sztuki oraz działacza lewicowego, syna Szymona Mutermilcha oraz Rozalii z Halpernów. Poprzez babkę ze strony ojca był spokrewniony z rodziną Kramsztyków, z której pochodził Roman Kramsztyk – malarz i przyjaciel Mutermilchów. Rok później urodził im się jedyny syn, Andrzej. Następnego roku razem wyjechali na stałe do Paryża, gdzie Mela dzieliła swój czas pomiędzy własną twórczość i rodzinę, a Michał publikował książki, teksty do katalogów wystaw i zajmował się tłumaczeniami.

 

 

Mela Muter w pracowni, 114 Rue de Vaugirard, Paryż

 

 

 

Na miejscu Muter podjęła naukę w Académie Colarossi, a następnie w Académie de la Grande Chaumière. Utrzymywała w Paryżu znajomości z innymi polskimi artystami: Olgą Boznańską, Leopoldem Gottliebem, Elim Nadelmanem, Władysławem Reymontem i jego żoną Aurelią Szabłowską z domu Schatzschnejder. Przyjaźniła się też z Paulem Vaillant-Couturierem, Romainem Rollandem, Henri Barbussem, Rainerem Marią Rilkem, a także międzynarodowymi artystkami.

 

Dużo podróżowała, zarówno po Francji, jak i po Hiszpanii oraz Szwajcarii.

W swojej pracowni tworzyła portrety swoich bliskich, przyjaciół, kolegów artystów, literatów, muzyków, naukowców, działaczy politycznych, dyplomatów, a także nieznanych z nazwiska starców, kobiet i dzieci. Wśród osób jej pozujących znaleźli się m.in. Romain Rolland, Georges Polti, Doda Conrad, Leopold Gottlieb, Leopold Staff, Władysław Reymont, Henryk Sienkiewicz, Bronisław Huberman, Chana Orloff.

 

W 1902 debiutowała na paryskim Salonie Towarzystwa Narodowego Sztuk Pięknych (Salon de la Société Nationale des Beaux-Arts). W tym samym roku odbyła się także indywidualna wystawa jej prac w warszawskiej Zachęcie. Do wybuchu drugiej wojny światowej wielokrotnie pokazywała obrazy na cyklicznych wystawach paryskich: Salon d'Automne (Salon Jesienny), Salon des Indépendants (Salon Niezależnych) czy Salon des Tuileries. Jej prace wystawiano w wielu różnych krajach, m.in. we Francji, Hiszpanii, Włoszech, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Wielkiej Brytanii.

 

W początkowym okresie twórczości Melę Muter fascynował symbolizm i stylistyka Szkoły Pont-Aven, m.in. Gauguina i Ślewińskiego. Inspirowało ją też malarstwo Jamesa McNeilla Whistlera. Chętnie posługiwała się szeroką płaską plamą, której kształt podkreślała ciemnym konturem. Później jej stylistyka zbliżyła się do sztuki Vincenta Van Gogha, Paula Cézanne’a, a także – w malarstwie portretowym – Edouarda Vuillarda. Bacznie obserwowała ewolucję paryskiej sceny artystycznej, eksperymentowała z kubizmem i fowizmem. Z czasem zmierzała w kierunku ekspresjonizmu, komponując obrazy o chropowatej, bogatej fakturze i żywych kolorach, często o charakterze monumentalnym, malowanych we własnym, indywidualnym, wyraźnie rozpoznawalnym stylu. Obok portretów i pejzaży malowała też kompozycje figuralne i martwe natury, a jednym z ważniejszych dla niej tematów było macierzyństwo.

 

Jej życie osobiste było bardzo barwne. Mela Muter przed laty związana była z Leopoldem Staffem. W 1917 roku poznała młodego francuskiego intelektualistę Raymonda Lefebvre'a, który wprowadził ją w środowisko francuskiej lewicy oraz był jej największą, obok Staffa, miłością życia. Dzięki niemu zaczęła obracać się w kręgu dyplomatów, muzyków, rzeźbiarzy i wielu innych artystów.

 

Jednak życie artystki naznaczone było również serią bolesnych, osobistych strat. W 1920 roku zginął Lefebvre w katastrofie morskiej na morzu Barentsa w drodze powrotnej z Moskwy, gdzie wziął udział w II Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej. Z kolei w 1924 roku Muter straciła swojego jedynego syna. Pozostali członkowie jej rodziny, z wyjątkiem brata Zygmunta, zmarli jeszcze przed drugą wojną światową lub zginęli w jej trakcie.

 

Parę lat wcześniej, bo w 1919 roku uzyskała rozwód religijny z Michałem Mutermilchem. W 1923 przyjęła wiarę katolicką, a cztery lata później uzyskała francuskie obywatelstwo. Z kolei w trakcie II wojny światowej, ze względu na swoje żydowskie pochodzenie, musiała opuścić Paryż i udać się na południe Francji. Wojnę przetrwała w Awinionie i w okolicach tego miasta, gdzie udzielała lekcji malarstwa i historii sztuki. Po wojnie powróciła do Paryża.

 

Władze Awinionu udostępniły jej mały lokal na pracownię, dzięki temu letnie miesiące spędzała na południu Francji. W 1958 roku schorowaną i żyjącą w trudnych warunkach Melę odnalazł Bolesław Nawrocki junior, syn malarza Bolesława Nawrockiego, którego Muter poznała w Paryżu na początku XX wieku. Bolesław Nawrocki junior i jego żona Lina pomagali Muter przez kilka ostatnich lat jej życia. Najprawdopodobniej portret Nawrockiego juniora jest ostatnim skończonym dziełem Muter.

 

 

Zmarła 16 maja 1967 roku w Paryżu i została pochowana na Cmentarzu Bagneux.

 

Jej dzieła można znaleźć w kolekcjach muzeum we Francji, Hiszpanii, Izraelu i na Ukrainie. W Polsce kilka prac Muter znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Lublinie, Muzeum Narodowego w Gdańsku, a także w Muzeum Śląskim oraz Muzeum Okręgowym w Bydgoszczy. Liczne jej dzieła trafiły również do prywatnych kolekcji m.in. we Francji, w Polsce, Niemczech Hiszpanii, Stanach Zjednoczonych czy Izraelu.